Εισαγωγή
Όταν
ο Σοπενχάουερ έγραψε το δοκίμιο Η τέχνη του να έχεις πάντα δίκιο σκόπευε
άραγε να δημιουργήσει μια σπουδή στην
ειρωνεία; Το δοκίμιο αυτό προσφέρει δραστικές πρακτικές συμβουλές για να
νικήσει κανείς τον αντίπαλο του σε μια
αντιπαράθεση, και οι συμβουλές αυτές είναι ανενδοίαστα μακιαβελλικές.
«Εριστική διαλεκτική» γράφει ο ίδιος «είναι η τέχνη του να λογομαχεί κανείς —
και να λογομαχεί με τέτοιο τρόπο ώστε να υπερασπίζεται επαρκώς τις θέσεις του
είτε έχει δίκιο είτε άδικο». Στο σημείο αυτό, σκόπιμα —κι αν όχι ειρωνικά, τότε
προκλητικά— απηχεί εκείνους τους σοφιστές της κλασικής αρχαιότητας, οι οποίοι,
σύμφωνα με την αρνητική τους πλευρά, που ανέδειξαν ο Πλάτωνας και ο Σωκράτης,
προσφέρθηκαν να διδάξουν οποιονδήποτε, και μάλιστα επί πληρωμή, πώς να κάνει τη
χειρότερη περίπτωση να φαίνεται ως η καλύτερη και την καλύτερη να φαίνεται ως
η χειρότερη, ανεξάρτητα από την αλήθεια ή τη δικαιοσύνη.
Ο
Σωκράτης και ο Πλάτωνας, αντίστοιχα, μόνο με περιφρόνηση αντιμετώπιζαν αυτήν τη
σοφιστική. Θέτοντας ως στόχο των προσπαθειών τους την αλήθεια και το καλό,
διέκριναν πάντοτε ανάμεσα σε εκείνο που οι
ίδιοι αποκαλούσαν «διαλεκτική» —η οποία συνίστατο σε ειλικρινή έρευνα,
διεξαγόμενη με ερωτήσεις, απαντήσεις και συζήτηση— και στα ρητορικά τεχνάσματα
και την προσφυγή στο συναίσθημα του συνομιλητή, που χρησιμοποιούσαν οι
σοφιστές. Από τη στιγμή που η ρητορική
απέβλεπε μόνο στην πειθώ, δεν υπήρχε σ' αυτή χώρος για ανάλυση και
κριτική εξέταση των ιδεών. Οι σοφιστές
είχαν την ευκαιρία να διδάξουν τις ικανότητες τους έναντι πληρωμής,
διότι στην κλασική αρχαιότητα, όπου η ρητορική δεινότητα και η διάκριση στον δημόσιο διάλογο αποτελούσαν τους βασικούς
παράγοντες που καθόριζαν τη μοίρα του
ατόμου, οι συγκεκριμένες ικανότητες είχαν μεγάλη ζήτηση. Η βαθιά
ανήθικη φύση της δραστηριότητας αυτής, καθώς και τα κίνητρα της, όπως οι ίδιοι
τα αντιλαμβάνονταν, ήταν που προκάλεσαν την περιφρόνηση του Πλάτωνα και του
δασκάλου του. Μάλιστα, η αρνητική διάσταση που ανέδειξαν επηρέασε όλη τη
μετέπειτα ιστορική εικόνα των σοφιστών, των οποίων τα τεχνάσματα
της
ρητορικής και της πειθούς φέρουν μέχρι και σήμερα αρνητική σημασία, γνωστά ως
«σοφιστείες».
Κι
όμως, αυτά ακριβώς τα τεχνάσματα επιχειρεί να διδάξει ο Σοπενχάουερ στην Τέχνη
του να έχεις πάντα δίκιο. Ως φιλόσοφος και ως υπεύθυνος διανοούμενος,
ως ένας άνθρωπος που έχει αναγάγει τη συμπόνια και τον οίκτο σε
θεμέλιους λίθους της ηθικής, είναι δυνατόν να το εννοεί όταν αναφέρει πως «σε
μια αντιπαράθεση, πρέπει να αγνοήσουμε την αντικειμενική αλήθεια, ή μάλλον να
την εκλάβουμε ως μια τυχαία συγκυρία, και να επικεντρωθούμε μόνο στην υπεράσπιση
της θέσης μας και στην αντίκρουση της θέσης του αντιπάλου»; Όταν αναφέρεται σε
«τεχνάσματα» με τα οποία μπορεί κανείς να
ανασκευάσει τη θέση του αντιπάλου του, είτε αυτή είναι αληθινή είτε όχι,
είναι άραγε βέβαιο ότι μας προειδοποιεί απλώς για τεχνάσματα που αδίστακτοι
αντίπαλοι ενδέχεται να χρησιμοποιήσουν εναντίον μας;
Η απάντηση στο παραπάνω ερώτημα δεν είναι όσο ξεκάθαρη θα
θέλαμε, τουλάχιστον αν ληφθεί υπόψη η εποχή κατά την οποία ο Σοπενχάουερ
συνέγραψε το δοκίμιο. Ο Bailey Saunders, που μετέφρασε πρώτος το δοκίμιο στα αγγλικά, απλώς υπέθεσε ότι τουλάχιστον
το «σοφιστικό» κομμάτι της Τέχνης του να έχεις πάντα δίκιο ήταν σκόπιμα
ειρωνικό. Ωστόσο, ο Σοπενχάουερ υπήρξε σύνθετη προσωπικότητα, που
χαρακτηρίστηκε από έντονο πεσιμισμό, βαθιά χαραγμένο στη σκέψη του.
Παράλληλα, κατά το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του αντιμετώπισε την απομόνωση και την έλλειψη αναγνώρισης — ένα είδος δυσάρεστου
αποκλεισμού από τις ανέσεις και τα προνόμια μιας θέσης στο πανεπιστήμιο, ο οποίος
τον έκανε να τηρεί εχθρική στάση απέναντι στους «καθηγητές» και να
στηλιτεύει με κάθε ευκαιρία τη στενότητα πνεύματος, την αυταρέσκεια και, κατ'
επέκταση, την έλλειψη νοημοσύνης, που, κατ' εκείνον, τους διέκρινε/Ετσι, δεν
μπορούμε να αποκλείσουμε την πιθανότητα να
έγραψε αυτό το δοκίμιο όχι μόνο χωρίς ελαφρά διάθεση, αλλά ενδεχομένως
και με απόλυτη σοβαρότητα, προκειμένου να προσφέρει ένα όπλο στους αντιπάλους
τους.
Γι' αυτό και ο Σοπενχάουερ αναφέρει: «Κάποιος μπορεί να έχει
αντικειμενικά δίκιο και εντούτοις οι ακροατές, ή και ο ίδιος ακόμη, να
σχηματίσουν την εντύπωση ότι υστερεί».Έτσι, είναι χρήσιμο να γνωρίζει κανείς
πώς να επικρατεί σε μια αντιπαράθεση όταν το
δίκιο είναι με το μέρος του αλλά δεν έχει ισχυρά επιχειρήματα. Η ίδια
όμως ικανότητα μπορεί να του επιτρέψει να υπερισχύσει ακόμη κι όταν έχει
άδικο.
Πώς είναι άραγε δυνατόν να επιχειρηματολογεί κανείς με
στόχο την επικράτηση του ανεξάρτητα από την αλήθεια; «Η απάντηση είναι απλή»
υποστηρίζει ο Σοπενχαουερ.
Πρόκειται για την «εγγενή ποταποτητα της ανθρώπινης φύσης». Απορρέει από μια
«έμφυτη ματαιοδοξία» και από το γεγονός ότι οι άνθρωποι, αντί να σκέφτονται πριν μιλήσουν, είναι φλύαροι και
ανειλικρινείς σπεύδουν να
υιοθετήσουν μια άποψη, την οποία στη συνέχεια υπερασπίζονται από πείσμα
και εγωισμό, χωρίς να γνωρίζουν αν είναι σωστή ή λανθασμένη. Η ματαιοδοξία
πάντοτε υπερτερεί της αλήθειας.
Ωστόσο, συμπληρώνει ο Σοπενχάουερ, «είναι ανάγκη να
σημειωθεί κάτι ακόμα σχετικά με αυτή την ανειλικρίνεια και την εμμονή μας σε
απόψεις που ακόμα κι εμείς οι ίδιοι κρίνουμε εσφαλμένες» — αυτήν τη φορά για
κάποιον άλλο λόγο, για τον οποίο ο Σοπενχάουερ είναι βέβαιο ότι μιλά σοβαρά.
Συμβαίνει πολλές φορές να πιστεύει κανείς αρχικά πως έχει δίκιο, στη συνέχεια
όμως η πεποίθηση του αυτή να κλονίζεται από τη δύναμη των επιχειρημάτων του
αντιπάλου του, για να ανακαλύψει τελικά, σε εύθετο χρόνο, ότι είχε πράγματι
δίκιο εξαρχής. Οπότε, είναι χρήσιμο να εμμένει κανείς στις απόψεις του. «Έτσι»
υπογραμμίζει ο Σοπενχάουερ «η αδυναμία της σκέψης μας συμπληρώνει τη διαστροφή
της βούλησης μας».
Ο
Σοπενχάουερ θεωρούσε ότι τίποτα δεν μπορούσε να συγκριθεί, τουλάχιστον στη
σύγχρονη εποχή, με την πραγματεία του πάνω στα «σοφιστικά» μέσα επικράτησης σε
μια συζήτηση/Ομως δεν την εξέδωσε. Αντ' αυτού, εξέδωσε αργότερα, σημαντικά
ανα-θεωρημένο, το εισαγωγικό κομμάτι της, στον δεύτε-ρο τόμο του έργου του Πάρεργα
και Παραλειπόμενα. Εκεί, όπως προκύπτει από την προμετωπίδα του έρ-γου, που ανήκει στον Γιουβενάλη —vitam impendere vero («αφιέρωσε τη ζωή σου στην αλήθεια»)—, απο-κηρύσσει
συνειδητά κάθε μακιαβελική πρόθεση. Ανα-ρερόμενος στην πραγματεία του δηλώνει:
«Επομένως, συγκέντρωσα και ανέπτυξα καμιά σαρανταριά από αυτά τα στρατηγήματα
[επικράτησης στον διάλογο]. Ωστόσο, δεν θέλω πλέον να ρίξω φως σε όλα χυτά τα
καταφύγια της στενομυαλιάς και της ανικανότητας, που συνδέονται άρρηκτα με την
ισχυρο-γνωμοσύνη, τη ματαιοδοξία και την ανειλικρίνεια». Αντί λοιπόν συμβουλών για τους τρόπους επικράτησης
χε επιχειρήματα, πρότεινε επιτακτικά «να αποφεύγει κανείς τη
συζήτηση με ανίκανους αντιπάλους»*. Τέτοιες συζητήσεις καθιστούν κάποιον
επιρρεπή στην χδικία, τη σοφιστεία και τη στρεψοδικία (λέξεις που χρησιμοποίησε
ο ίδιος ο Σοπενχάουερ), και το αποτέλεσμα είναι «πάντα απεχθές».
Αναμφίβολα, αυτό σημαίνει πως, όταν ο Σοπενχάουερ ανέτρεξε
στην Τέχνη του να έχεις πάντα δί-κιο, την αντιμετώπισε ως ένα σύγγραμμα
με ειρωνική διάθεση, περισσότερο ως μια προειδοποίηση με παραδείγματα παρά ως
μια διδαχή. Και την εποχή που το έγραψε, αν κρίνει κανείς από κάποια τελείως
αδιάντροπα τεχνάσματα που περιγράφει, θα πρέπει να είχε επίσης χιουμοριστική
διάθεση/Ομως, στον βαθμό που αποτελεί επίσης ένα οργισμένο σύγγραμμα που
εκθέτει την ποταπότητα και την ιδιοτέλεια της ανθρώπινης φύσης και προτείνει
ευθέως τεχνικές για να ελίσσεται κανείς προσπερνώντας τες, η συγγραφή της
πραγματείας αυτής δεν θα μπορούσε να είναι εξολοκλήρου χιουμοριστική.
Ωστόσο,
ο Σοπενχάουερ δεν την εξέδωσε στην αρχική ακατάλληλη και ανεπεξέργαστη μορφή
της, και, όταν τελικά η πραγματεία δημοσιεύτηκε, μετά τον θάνατο του, είχε την
κάλυψη που της πρόσφεραν τα σχόλια του Σοπενχάουερ στα Πάρεργα και
Παραλει-πόμενα. Έτσι, κανένας δεν πιστεύει πως ο Σοπενχάουερ ήταν ένας
γνήσιος Μακιαβέλλι, που μυούσε τους άλλους στη σκοτεινή τέχνη της ανειλικρινούς
επιχειρηματολογίας. Αντίθετα, αυτό το παράξενο, διασκεδαστικό και δελεαστικό
μικρό δοκίμιο αντιμετωπίζεται ως μια εκκεντρική έκφραση της ιδιοφυΐας του και,
παραδόξως, συνάδει —ειδικά στην ειρωνική του διάσταση—με τις υπόλοιπες
φιλοσοφικές θέσεις του.
Α.C.G.
*Parerga
and Paralipomena, vol II, p.31.
ΣΟΥ ΑΡΕΣΕ;
KANE LIKE ΔΕΙΤΕ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ ΣΤΟ street2310.blogspot.com
118 min - 
